พระกำแพงลีลาเม็ดขนุน

385 กิโลเมตรจากกรุงเทพ ถึงเมืองกำแพงเพชร เมื่อราวพุทธศตวรรษที่ 18 กลุ่มเมืองกำแพงเพชรมีฐานะเป็นเมืองลูกหลวงชั้นเอก ประกอบไปด้วย เมืองชากังราว เมืองนครพระชุม(นครชุม) เมืองตรัยตรึงษ์ เมืองสุพรรณภาว เมืองคณฑี  เมืองแป้นตอ เมืองบางพาน เมืองแปบ และเมืองเทพนคร สร้างในรัชสมัยพระเจ้าเลอไท (พศ1890) กษัตริย์องค์ที่4 แห่งราชวงศ์สุโขทัย

เรื่องสำคัญที่เกี่ยวข้องกับเนื้อหาของพระกำแพงเม็ดขนุน

ก็คือสีสำหรับสีนั้นพระพิมพ์นี้มีเกือบทุกสีในระบวนการสีของพระเครื่องด้วยกัน กล่าวคือ จำพวกสกุลแดง ก็จะมีความแดงที่ไม่สดนัก ถ้าเข้มก็จะเป็นแดงคล้ำดังเช่นสีชาดก้อน หรือถ้าอ่อนก็เช่นสีอิฐ จากนั้นก็เป็นแดงอมเหลืองอันเป็นสีที่สว่างอันออกในลักษณะสีส้ม ซึ่งจะมีความจัด อ่อนลดหลั่นกันไปอีก และจำพวกเหลืองแก่ นี้จะเป็นสีที่สดสวยกว่าสีอื่นทั้งมวล ในสกุลพระกำแพงเม็ดขนุนด้วยกัน นอกจากนั้นก็เป็นจำพวกเหลือง สีเหลืองนี้มีสีค่อนข้างแห้งและนวลเช่นใบไม้แห้ง พิกุล แห้งมากกว่าเหลืองสด เหลืองสดที่ปราศจากการอมแดงนั้นพบน้อย นอกจากนี้ความอ่อนของสีเหลืองยังปรากฏอีกหลายระดับ จนถึงสีใบลานหรืออ่อนกว่าซึ่งบางท่านนิยมกำหนดเป็นสีขาวก็มี สำหรับสีสำคัญและดูง่ายที่สุดก็คือพวกสีน้ำตาล สีน้ำตาลของพระกำแพงเม็ดขนุนนั้น เป็นสีน้ำตาลเหลืองคล้ำ และแทรกด้วยเขียวเท่าเล็กน้อย กับมีความอ่อนแตกต่างออกไปอีกหลายระดับ ตั้งแต่น้ำตาลสีขี้ผึ้งผสมจนถึงน้ำตาลแก่เม็ดมะขาม พระกำแพงเม็ดขนุนสีน้ำตาลนั้น เป็นจำพวกเนื้อละเอียดนุ่มแทบทั้งสิ้นจึงดูง่ายมาก นอกจากพระเนื้อละเอียดนุ่มปานกลาง และทั้งสีและเนื้อมีกจะมีความสม่ำเสมอทั่วทั้งองค์ เนื้อแบบนี้ถ้าหากมิได้ใช้แล้วเมื่อใช้แว่นขยายมากเท่าส่องดู จะเห็นความละเอียดยิบของมวลสารที่ประกอบกันเป็นหนึ่งเนื้อเกษตร แต่ถ้าเป็นพระผ่านการใช้แล้วลักษณะดังกล่าวจะคงไว้ตามซอกต่างๆ ส่วนเนื้อที่สึกเพราะสัมผัสก็มักจะดูนุ่มจัดมากเช่นกัน

จากการพิจารณาพระกำแพงเม็ดขนุนแล้วจะได้หลักบางประการประกอบด้วย

1. บริเวณส่วนที่ยังมีเศษรักติดอยู่มักจะไม่เกิดคราบและรักนี้เมื่อร่อนออกไปแล้วปรากฏฝ้าขาวจับหนือผิว พอสังเกตเห็นสีเนื้อพระได้กำไร

2. พระกำแพงเม็ดขนุนนี้คราบเกาะอยู่น้อยมาก เมื่อเปรียบเทียบกับพระอื่นๆ ทั้งนี้มีผู้รู้ให้ข้อคิดเห็นว่าเป็นพระที่มีเนื้อละเอียด ผิวแน่นเนียนและมีสารผสมในเนื้อพระมากอย่าง (คล้ายน้ำมัน) ที่ทำให้คราบเกาะได้ยากประการหนึ่งลักษณะที่อยู่ในกรุของพระถูกห้อมล้อมด้วยสิ่งที่เกิดคราบได้ยากประการหนึ่งและเนื้อพระเป็นวัสดุที่ยากต่อการจับตัวของคราบอีกประหนึ่ง

3. เนื้อพระกำแพงเม็ดขนุนประเภทละเอียดนุ่ม แต่ผิวไม่แน่นอันมีลักษณะคล้ายเกษตรนั้นมักจะไม่มีคราบคงจะเป็นเพราะความเหนียวแน่นของเนื้อพระมีน้อยคราบที่จับผิวจึงง่ายต่อการหลุดเมื่อชะล้าง และก็คงจะหลุดไปเสียหมด เมื่อนำพระออกจากรุในระยะแรกๆ

ดังนั้น พระกำแพงเม็ดขนุนส่วนมากจึงมีคราบจับน้อย หรืออาจจะกล่าวโดยทั่วไปได้ว่าพระแพงเนื้อดินละเอียดนุ่มจัดนี้ ทุกพิมพ์จะมีคราบจับน้อยก็ได้

นอกจากเรื่องคราบแล้ว ในสมัยก่อนประมาณ 30 ปีผ่านมานี้ ได้รับคำอธิบายจากนักสะสมพระรุ่นใหญ่ ให้รู้จักกับไคล ซึ่งคู่กับคราบไคลเป็นสิ่งที่เกาะกับผิวพระกำแพงเม็ดขนุนบางองค์ที่บางและมีสีคล้ำ เขียวอมน้ำตาลแก่ จับเป็นตอนๆ ประปรายและมาในสมัยปัจจุบัน บางท่านก็เรียกว่าไคลบ้างก็เรียกว่าคราบดำและถ้าสีเข้มจุดเล็กๆ ก็เรียกว่า ราดำ แล้วถ้าพิจารณาแล้วสันนิษฐานดูก็ควรจะเป็นสิ่งที่มีชีวิตจำพวกพืชเช่น ตะไคร้น้ำเกาะในขณะบรรจุอยู่ในกรุ ซึ่งชำรุดอากาศผ่านได้แล้วเมื่อนำพระออกมาภายนอกผิวแห้งขึ้นกับเมื่อใช้ไปนานๆ สภาพคล้ายกับไคลดังกล่าวนั้น
 

สำหรับพระกำแพงเม็ดขนุนที่บรรจุในกรุต่างๆ ทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิง เมืองกำแพงเพชรนี้หากจะแบ่งแยกความแตกต่างของเนื้อดิน ที่มีอยู่ตามกรุแล้วจะพิจารณาได้ในขอบเขตกว้างๆ เท่านั้น เพราะหลักฐานที่ปรากฏลางเลือนมาก อันล้วนแต่เป็นคำบอกเล่าต่อๆ กันมาเป็นส่วนใหญ่ ดังนั้นหากจะกำหนดแนวกว้างๆ ก็จะปรากฏว่า เนื้อชนิดละเอียดนุ่มจัดเท่านั้นมักจะมีในกรุวัดพระบรมธาตุและกรุใหญ่-น้อยที่อยู่ใกล้เคียงกัน โดยจะมีเนื้อรวมทั้งสีต่างๆ ละม้ายกันส่วนกรุที่มีอาณาบริเวณห่างออกไปอีกแต่ยังอยู่ในละแวกทุ่งเศรษฐีด้วยกันนั้นประเภทเนื้อนุ่มแน่นจัดปรากฏน้อย โดยเฉพาะของกรุวัดพิกุล แม้ว่าเนื้อละเอียดเช่นกันแต่ก็จะมีความนุ่มน้อยกว่า โดยจะเป็นประเภทเนื้อค่อนข้างแกร่งเสียเป็นส่วนใหญ่ส่วนประเภทเนื้อละเอียดนุ่มแต่ความเนียนของผิวไม่แน่นนักจะมีความสม่ำเสมอของเนื้อดีทั่วองค์ ก็จะปรากฏมีอยู่ในกรุต่างๆ ใกล้เคียงกันกับกรุวัดพระบรมธาตุเป็นส่วนมาก ส่วนที่อยู่ห่างออกไปนั้น ไม่ค่อยพบ หากจะพิจารณาในด้านมวลสารสำคัญที่ผสมในเนื้อดิน อันได้แก่ว่านดอกมะขามกับเม็ดแร่แล้วจะปรากฏว่า เนื้อของกรุวัดพิกุลมักจะมีขนาดใหญ่ละจำนวนมากกว่าของกรุพระบรมธาตุ

พระกำแพงลีลาเม็ดขนุนเนื้อเขียวคราบแดง

สำหรับพระกำแพงเม็ดขนุนที่บรรจุในกรุ

ต่างๆ ทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิง เมืองกำแพงเพชรนี้หากจะแบ่งแยกความแตกต่างของเนื้อดิน ที่มีอยู่ตามกรุแล้วจะพิจารณาได้ในขอบเขตกว้างๆ เท่านั้น เพราะหลักฐานที่ปรากฏลางเลือนมาก อันล้วนแต่เป็นคำบอกเล่าต่อๆ กันมาเป็นส่วนใหญ่ ดังนั้นหากจะกำหนดแนวกว้างๆ ก็จะปรากฏว่า เนื้อชนิดละเอียดนุ่มจัดเท่านั้นมักจะมีในกรุวัดพระบรมธาตุและกรุใหญ่-น้อยที่อยู่ใกล้เคียงกัน โดยจะมีเนื้อรวมทั้งสีต่างๆ ละม้ายกันส่วนกรุที่มีอาณาบริเวณห่างออกไปอีกแต่ยังอยู่ในละแวกทุ่งเศรษฐีด้วยกันนั้นประเภทเนื้อนุ่มแน่นจัดปรากฏน้อย โดยเฉพาะของกรุวัดพิกุล แม้ว่าเนื้อละเอียดเช่นกันแต่ก็จะมีความนุ่มน้อยกว่า โดยจะเป็นประเภทเนื้อค่อนข้างแกร่งเสียเป็นส่วนใหญ่ส่วนประเภทเนื้อละเอียดนุ่มแต่ความเนียนของผิวไม่แน่นนักจะมีความสม่ำเสมอของเนื้อดีทั่วองค์ ก็จะปรากฏมีอยู่ในกรุต่างๆ ใกล้เคียงกันกับกรุวัดพระบรมธาตุเป็นส่วนมาก ส่วนที่อยู่ห่างออกไปนั้น ไม่ค่อยพบ หากจะพิจารณาในด้านมวลสารสำคัญที่ผสมในเนื้อดิน อันได้แก่ว่านดอกมะขามกับเม็ดแร่แล้วจะปรากฏว่า เนื้อของกรุวัดพิกุลมักจะมีขนาดใหญ่ละจำนวนมากกว่าของกรุพระบรมธาตุ

ประเภทเนื้อดินคราบแดง-เหลืองทางกรุวัดพิกุลมักจะมีความแกร่งมากกว่ากรุวัดพระบรมธาตุและจำพวกเนื้อเขียว ที่ผิวนุ่มนั้นยังไม่เคยพบว่ามีทางกรุวัดพิกุลโดยส่วนมากมักจะพบที่กรุย่านกลางของกรุทุ่งเศรษฐีอนึ่ง สำหรับเนื้อดินของพระกำแพงเม็ดขนุนฝั่งตะวันออก เป็นจำพวกเนื้อละเอียด เช่นเดียวกันแต่ความนุ่มมีน้อย นอกจากบางองค์ที่ผ่านการใช้พอสมควร เมื่อได้รับการแต่งผิวก็ปรากฏความนุ่มขึ้นบ้างแต่น้อยกว่าของกรุวัดพระบรมธาตุมาก แต่พบบางองค์ที่มีผิวบ่งลักษณะ คล้ายการเคลือบบางๆ ดังกล่าวมาแล้วในตอนต้นซึ่งลักษณะการเคลือบนี้ แม้จะมีความมันก็แตกต่างไปจากความมันอันเกิดจากเนื้อนุ่ม และพระกำแพงเม็ดขนุนตามกรุต่างๆ ในฝั่งนี้ นอกจากเนื้อจะแตกต่างไปจากฝั่งตะวันตกแล้วหากนำพิมพ์พระไปพิจารณาประกอบการเปรียบเทียบแล้ว ก็จะปรากฏให้เห็นว่าเป็นพระที่สร้างต่างยุคกันโดยทางฝั่งตะวันออกน่าจะสร้างหลังกว่า
 

จากที่ได้กล่าวถึงพระกำแพงเม็ดขนุนเนื้อดินมาแล้วนี้ พอจะสรุปการแบ่งลักษณะของเนื้อดินได้ดังนี้

1. ชนิดเนื้อแน่นนุ่มจัดเป็นเนื้อละเอียดผิวเนื้อประหนึ่งขี้ผึ้ง มีความมันลึกจากเงาสว่างเกิดง่ายเมื่อถูกเช็ดถู บางองค์ปรากฏวัสดุคล้ายเยื่อบางๆ ในสภาพผิวโดยจะหายไปได้เมื่อลบเงาสว่างออกไป เนื้อที่มีแทบทุกสีและที่จัดมากมักจะมีสีอมน้ำตาลทั้งแก่และอ่อน หากจะมีการผ่านแล้วถ้าเป็นสีจำพวกแดงหรือแดงส้มมักจะมีสีเหลืองผ่าน ส่วนว่านดอกมะขามละเอียด และเม็ดแร่จะปรากฏน้อย หรือไม่ปรากฏ ถ้ามีก็เป็นเมล็ดเล็กๆ ลักษณะคราบจะปรากฏตามซอกหรือร่างเล็กๆ

2. ชนิดเนื้อละเอียดนุ่มเป็นเนื้อละเอียดประเภทเกษร ผิวเนื้อไม่แน่นเนียนมีความมันจากเงาสว่างไม่ลึกนัก เนื้อมีความสม่ำเสมอแทบทั่วทั้งองค์ สีที่พบแล้วอยู่ในสกุล จำพวกแดงแต่อมคล้ำและแดงประหนึ่งชาดก้อนก็เคยปรากฏ ส่วนความผ่านของเนื้อที่ปรากฏคือ สีเหลือง ผิวชั้นนอกมักจะสึกหรอ เพราะธรรมชาติ อันทำให้คราบเกาะได้ยาก สำหรับว่านดอกมะขามและแร่ เท่าที่พบยังไม่เคยปรากฏ

       3. ชนิดเนื้อแกร่งเป็นเนื้อละเอียดที่มีความแกร่ง แข็งพอตัว มีว่านดอกมะขามและเมล็ดแร่ปรากฏเห็นชัด สีส่วนมากเป็นสีสกุลแดง และเขียวอมเทา ถ้าเป็นสีเขียว คราบแดง-เหลือง จะหนาสำหรับเนื้อผ่านมักจะผ่านเขียวคล้ำหรือเขียวอมเทา ส่วนคราบมีเกาะอยู่ตามซอก

พระกำแพงลีลาเม็ดขนุนวรรณะส้มแดงคราบหินปูน-ราขาวขึ้นทับราดำอีกที